Historia teatru

Historia teatru

Historia Teatru Jaracza zaczyna się w 1888 roku i jest zarazem częścią historii nowoczesnej Łodzi. Przez blisko 140 lat zmieniały się jego nazwy, siedziby, dyrektorzy, zespoły i artystyczne języki. Powracało jednak pytanie, które można odnaleźć w różnych okresach jego działalności – jak za pomocą teatru rozmawiać ze współczesnością.

Dzisiejszy Jaracz jest spadkobiercą jednej z najdłuższych tradycji teatralnych w mieście – od Teatru Victoria i Teatru Polskiego, poprzez Teatr Miejski i Teatr Wojska Polskiego, aż po działający od 1949 roku Teatr im. Stefana Jaracza.

Początki. Zelwerowicz i narodziny nowoczesnej sceny

Za początek instytucjonalnej historii teatru przyjmuje się rok 1888, kiedy działalność rozpoczął Teatr Victoria. Szczególne znaczenie dla kształtowania się łódzkiej sceny miał jednak początek XX wieku i dyrekcja Aleksandra Zelwerowicza. W Łodzi pokazano wówczas między innymi Klątwę i Wesele Stanisława Wyspiańskiego, Dziady Adama Mickiewicza oraz dramaty Juliusza Słowackiego i Zygmunta Krasińskiego.

Teatr od początku rozwijał się więc nie tylko jako miejsce rozrywki, lecz również jako przestrzeń uczestnictwa w najważniejszych zjawiskach polskiej kultury. W kolejnych dekadach pracowali tu wybitni aktorzy, reżyserzy i scenografowie, między innymi Stefan Jaracz, Stanisława Wysocka, Karol Adwentowicz, Aleksander Zelwerowicz, Andrzej Pronaszko i Władysław Daszewski.

Jedną z najważniejszych postaci przedwojennej historii teatru był Leon Schiller. Jego łódzkie przedstawienia należały do najbardziej konsekwentnych manifestacji teatru politycznego w Polsce. Szwejk, Cjankali, Krzyczcie, Chiny!, Nie-Boska komedia czy Kordian pokazywały scenę jako miejsce, w którym sztuka może być narzędziem diagnozy społecznej i politycznej.

Wojna i odbudowa

W czasie okupacji niemieckiej polska działalność teatru została przerwana, a budynek funkcjonował jako Theater zu Litzmannstadt. Nowy rozdział rozpoczął się niemal natychmiast po zakończeniu okupacji.

W styczniu 1945 roku do Łodzi przybył zespół Teatru Wojska Polskiego kierowany przez Władysława Krasnowieckiego. Pierwszą premierą było Wesele Wyspiańskiego, pokazane 22 marca. W powojennej Łodzi pracowali wówczas między innymi Aleksander Zelwerowicz, Juliusz Osterwa, Jan Kreczmar, Edmund Wierciński, Jacek Woszczerowicz i Jadwiga Chojnacka.

W latach 1946–1949 teatrem kierował Leon Schiller. Powrócił tym samym do miasta, z którym związany był jeszcze przed wojną. Jego powojenne inscenizacje – między innymi Krakowiacy i Górale, Celestyna, Burza, Igraszki z diabłem i Kram z piosenkami – łączyły tradycję teatru politycznego, widowiska ludowego i monumentalnej inscenizacji.

W 1949 roku Schiller wraz z częścią zespołu przeniósł się do Warszawy. Dyrekcję objął Iwo Gall, a łódzka scena przyjęła imię Stefana Jaracza.

Teatr jako rozmowa ze współczesnością

W kolejnych dekadach Jaracz wielokrotnie powracał do tradycji teatru zaangażowanego w teraźniejszość. Podczas drugiej dyrekcji Feliksa Żukowskiego, w latach 60., repertuar obejmował zarówno dramat polityczny – między innymi Brechta i Camusa – jak i współczesną klasykę europejską.

W 1965 roku drugą sceną Jaracza stał się Teatr 7.15, którego repertuar miał bardziej popularny charakter: pojawiały się w nim komedie, farsy, widowiska muzyczne i kryminały. W 1971 roku działalność rozpoczęła również Mała Scena, umożliwiająca budowanie bardziej bezpośredniej relacji między aktorami i publicznością.

Za dyrekcji Jana Maciejowskiego jednym z podstawowych założeń programu stał się dialog z widzem o współczesności. Równocześnie z Jaraczem związany był Jerzy Grzegorzewski, który realizował tu między innymi Kaukaskie kredowe koło, Wesele, Antygonę, Szewców oraz polską prapremierę Balkonu Jeana Geneta.

Lata 1979–1992, kiedy teatrem kierował Bogdan Hussakowski, przyniosły repertuar programowo różnorodny: realizm sąsiadował z metafizyką, klasyka z nową dramaturgią, a teatr popularny z artystycznym eksperymentem. Do ważnych wydarzeń tego okresu należały przedstawienia Mikołaja Grabowskiego, Macieja Prusa i Tadeusza Bradeckiego oraz realizacje samego Hussakowskiego.

Nowe sceny, nowe języki

Szczególnie długi okres w najnowszej historii Jaracza związany jest z Waldemarem Zawodzińskim, który po raz pierwszy objął kierownictwo artystyczne teatru w 1992 roku. Jego program wyrastał z przekonania, że klasyka nie jest zamkniętym dziedzictwem, lecz językiem pozwalającym rozpoznawać współczesność. W repertuarze pojawiały się między innymi Gombrowicz, Büchner, Słowacki, Schiller, Marlowe i Dürrenmatt.

W 1995 roku otwarto trzecią scenę teatru – Scenę Kameralną, zadedykowaną Leonowi Schillerowi. Na inaugurację wybrano Klątwę Wyspiańskiego, symbolicznie powracając do jednego z przedstawień rozpoczynających łódzką działalność Aleksandra Zelwerowicza.

Ważnym kierunkiem działalności Jaracza stało się również wychodzenie poza jego łódzką siedzibę. W 2007 roku, we współpracy z instytucjami kultury w Radomsku, Piotrkowie Trybunalskim, Sieradzu i Skierniewicach, powstały Europejskie Sceny Teatru im. Stefana Jaracza – projekt poszerzający dostęp do profesjonalnego teatru mieszkańcom regionu.

W latach 2015–2017 funkcję dyrektora artystycznego pełnił Sebastian Majewski, zapraszając do współpracy między innymi Pawła Świątka, Wojciecha Farugę, Lenę Frankiewicz i Wojtka Klemma. W latach 2017–2020 teatrem ponownie kierował Waldemar Zawodziński. Jaracz konsekwentnie pozostawał wówczas miejscem rozmowy o wartościach, postawach i sposobach rozumienia świata – sceną, na której klasyczne teksty spotykały się z problemami współczesności.

Kolejne zmiany

W latach 2020–2022 dyrektorem naczelnym i artystycznym był Marcin Hycnar. Wraz z jego dyrekcją do teatru weszło nowe pokolenie realizatorek i realizatorów, a obok klasycznych tytułów pojawiły się nowe formy, między innymi teatralny serial Debiut.

W latach 2022–2024 teatrem kierował Michał Chorosiński – początkowo jako pełniący obowiązki dyrektora, a następnie jako dyrektor. W repertuarze ponownie spotykały się klasyka i dramaturgia współczesna, rozwijano również projekty umożliwiające prezentację przedstawień poza Łodzią. W tym okresie powstały między innymi Ifigenia ze Splott, Amadeusz, Kartoteka, Burza i Rodzeństwo. Teatr zainicjował także Konkurs Dramaturgiczny im. Łucjana Kościeleckiego o Pióro Jaracza.

Po rezygnacji Michała Chorosińskiego funkcję pełniącej obowiązki dyrektora objęła w grudniu 2024 roku Małgorzata Kowalska.

Historia, która trwa

Od września 2025 roku Teatrem im. Stefana Jaracza kieruje Paweł Łysak.

Blisko 140 lat działalności nie składa się na jedną, linearną tradycję. Historia Jaracza to raczej historia kolejnych sporów o teatr – o jego społeczną funkcję, relację z publicznością, sposób czytania klasyki i odpowiedzialność wobec współczesności.

To dziedzictwo Zelwerowicza i Schillera, wielkiego zespołu aktorskiego, reżyserów i reżyserek różnych generacji, ale również wielu pokoleń łódzkiej publiczności. Historia pozostaje dla Jaracza ważna nie dlatego, że dostarcza gotowych odpowiedzi, lecz dlatego, że pozwala wciąż na nowo zadawać pytanie o to, po co dzisiaj potrzebny jest teatr.

Nazwy i siedziby

1888–1909
Teatr Victoria – ul. Piotrkowska 67

1909–1917
Teatr Polski – ul. Cegielniana

1918–1936
Teatr Miejski

1933–1938
Teatr Kameralny

1936–1939
Teatr Polski

1940–1944
Theater zu Litzmannstadt – teatr działający w okresie niemieckiej okupacji

1945–1949
Teatr Wojska Polskiego

od 1949
Teatr im. Stefana Jaracza w Łodzi

1965–1988
Teatr 7.15 – filia Teatru im. Stefana Jaracza